خلاصه ضرورت اجرای طرح:

در بامداد جمعه ۲۳ خرداد ۱۴۰۴ (۱۳ ژوئن ۲۰۲۵)، رژیم اسرائیل حملات نظامی و موشکی گسترده ای به خاک ایران انجام داد. در این حملات، افزون بر تاسیسات غنی سازی هسته ای، پایگاه های موشکی، دانشمندان هسته ای و فرماندهان نظامی، مناطق مسکونی و زیرساخت های حیاتی و غیرنظامی نیز هدف قرار گرفتند. این تهاجم که به مدت ۱۲ روز (از ۲۳ خرداد تا ۲ تیر ماه ۱۴۰۴) ادامه یافت خسارات زیادی به زیرساخت های شهرهای مورد تهاجم از جمله تهران و قم و شهرهای دیگر وارد نمود. همچنین در طول این جنگ افراد غیرنظامی و شهروندان زیادی تحت تاثیر جنگ قرار گرفتند. خیلی از افراد عزیزانشان را از دست دادند، خیلی های دیگر از نزدیک شاهد حملات و ویرانی ها بودند و خیلی های دیگر اموال و خانه های شان تخریب گردید.
جنگ ها همواره تاثیرات آسیب زای روانی و بروز مشکلات روانشناختی گوناگونی را در پی داشته است(۱). به عنوان مثال، مطالعات گذشته نشان داده اند که جنگ ها تاثیرات روانشناختی مختلف از جمله اختلال استرس پس از سانحه، مشکلات خواب، علائم رفتاری و عاطفی گوناگونی نیز دارند(۲). مطالعه ای در سال ۲۰۲۳ برروی مردم کشورهای لهستان، اوکراین و تایوان که تحت تاثیر جنگ روسیه-اوکراین بودند نشان داد رویداد جنگ باعث بروز علائمی همچون افسردگی، اضطراب، علائم استرس پس از سانحه و نیز استفاده از راهبردهایی ناسازگاری همچون اجتناب می گردد(۳). در کنار افسردگی و اضطراب، علائم اختلال استرس پس از سانحه شامل مزاحمت ها و فلش بک ها، بیش برانگیختگی و اجتناب از جمله تاثیرات جنگ هستند که در مردم جنگ زده دیده می شوند(۴). اوگازال و همکارانش نیز نشان دادند رویداد های زندگی، رویدادهای استرس زا و رویدادهای آسیب زا با بروز علائم مختلف اختلال استرس پس از سانحه همچون مزاحمت، اجتناب و تغییرات منفی شناخت رابطه دارد.
در کنار پیامدهای منفی، گاهی تجربیات آسیب زای زندگی می توانند پیامدهای مثبتی نیز داشته باشند که منجر به شکل گیری مفهوم رشد پس از سانحه ( PTG) در سال های اخیر شده است .می تواند مواردی از جمله «روابط بهبود یافته، امکانات جدید برای زندگی، قدردانی بیشتر از زندگی، حس قوی تر قدرت شخصی و توسعه معنوی» را در بر گیرد(۷). به طور کلی PTG به تغییرات روانشناختی پایدار و مثبتی که در نتیجه ی رویدادهای زندگی، آسیب یا شرایط بسیار چالش برانگیز تجربه می شوند، اشاره دارد.... PTG می تواند با تولید معنا برای زندگی از دل رنج های مشقت بار زندگی و نگرش مثبت به رنج های زندگی همخوان باشد. نشان می دهد افرادی که در معرض انواع مختلف تروما قرار گرفته اند، نه تنها علائم منفی گزارش شده ی رایج را تجربه می کنند، بلکه ظرفیت رشد در زندگی خود را نیز دارند(۱۰). نکته مهم دیگر دررابطه با PTG این است که PTG می تواند پیشبینی کننده تاب آوری بیشتر و آمادگی بهتر برای بحران های بعدی زندگی باشد(۱۱). چه عواملی می توانند پیش بینی کننده تاثیر رویدادهایی مثل جنگ و PTG در افراد آسیب دیده باشد؟
مطالعه برروی پرستاران نشان داده است که عوامل شخصی، شناختی، محیطی و مرتبط با رویداد تروماتیک می توانند با PTG مرتبط باشند(۱۲). ویژگی های شخصیتی افراد از جمله عواملی محسوب می شوند که با ادراک رویدادهای زندگی و تغییرات بعد از تروما رابطه دارند(۱۳). وین برگ و همکارانش در مطالعه خود نشان دادند که ویژگی های شخصیتی همچون صداقت، فروتنی و برون گرایی با علائم استرس پس از سانحه رابطه منفی و هیجان پذیری رابطه مثبتی با آن علائم دارد(۱۴). همچنین در مطالعه برروی زنان غیرنظامی در جنگ کرواسی، ویژگی های شخصیتی همچون روان رنجوری و برون گرایی پیش بینی کننده علائم استرس پس از سانحه بودند(۱۵). عوامل شخصیتی جزو عوامل موثر بر PTG نیز محسوب می شوند(۱۵). چارلتون هنسون و همکارانش نشان دادند عواملی همچون ویژگی های شخصیتی (مثل توافق پذیری)، به اشتراک گذاشتن احساسات، ارزیابی مجدد مثبت، تجربه منابع متعدد آسیب، تاب اوری و دریافت حمایت اجتماعی با PTG رابطه مثبتی دارند(۱۶). مطالعه بیتار و همکارانش نیز از نقش ویژگی های شخصیتی در بروز PTG حمایت کرده است.
یکی دیگر از عوامل موثر در رویدادهای استرس زای زندگی و علائم استرس پس از سانحه، دریافت حمایت اجتماعی است(۱۸). سیپل و همکارانش در مطالعه خود نشان دادند که حمایت اجتماعی، تاب آوری را در افراد آسیب دیده از تروما افزایش می دهد(۱۹). همچنین مطالعه برروی مردم افغانستان نشان داد که درخواست کمک از دیگران و دریافت حمایت اجتماعی در کنار عواملی همچون اعمال مذهبی با کاهش تاثیرات رویداد جنگ و رنج های روانشناختی پس از جنگ همراه است(۲۰). حمایت اجتماعی می تواند با PTG نیز رابطه داشته باشد(۲۱). به عبارتی، دریافت حمایت اجتماعی بالاتر، PTG بالاتر را پیش بینی می کند(۲۲). مطالعه برروی کارکنان بهداشت روان در طول جنگ اسرائیل-حماس نیز از نقش حمایت اجتماعی و راهبردهای مقابله ای سازگار در PTG حمایت کرده است.
خودشفقت ورزی نیز در برابر رویدادهای آسیب زا نقش محافظتی دارد(۲۴). مطالعه ای در سال ۲۰۲۵ نشان داد که خودشفقت ورزی نقش محافظتی در برابر تروما و رویدادهای آسیب زا دارد و با علائم استرس پس از سانحه رابطه منفی و با رشد پس از سانحه رابطه مثبتی دارد(۲۵). خودشفقت ورزی از طریق تاثیرگذاری بر فرایندهای شناختی می تواند PTG را پیش بینی نماید(۲۶). مطالعه برروی دانشجویانی که حادثه طوفان هاروی را تجربه کردند نشان داد که خودشفقت ورزی از طریق افزایش تاب آوری، منابع شناختی و عاطفی لازم را برای PTG فراهم می کند(۲۷). خودشفقت ورزی همچنین PTG را در والدینی که فرزندان خود را در درگیری های کشمیر از دست داده بودند افزایش داده است.
با توجه به مطالعات پیشین و نقش رویدادهایی همچون جنگ بر سلامت روان افراد، در مطالعه پیش رو به دنبال بررسی تاثیر جنگ ۱۲ روزه بر مردم شهر قم و نیز بررسی میزان PTG در مردم شهر قم پس از جنگ خواهیم بود. همچنین به دنبال بررسی نقش ویژگی های شخصیتی، حمایت اجتماعی و خودشفقت ورزی در پیش بینی تاثیر جنگ و PTG خواهیم بود.

مجری: دکتر زهرا ابراهیمی

کد اخلاق: IR.TUMS.MEDICINE.REC.1405.084